Er was even een aantal weken radiostilte van mijn kant vanwege onze verhuizing van de ene kant van de randstad naar de andere kant van de randstad. De meeste Nederlandstaligen weten wat de randstad is en op het moment schrijf ik (nog) voor een Nederlandstalig publiek, maar al schrijvende moest ik denken aan wat een mogelijke vertaling voor randstad zou kunnen zijn. Ik vraag mij vaak op compleet willekeurige momenten af wat een bepaald woord of bepaalde zin in het Engels zou zijn. Dit is vooral lastig als het betreffende woord een realia is, zoals in dit geval met randstad.

Realia is een woord uit middeleeuws Latijn dat van origine vrij vertaald ‘de echte dingen’ betekent, oftewel materiële dingen in tegenstelling tot abstracte dingen. De twee Bulgaarse vertalers Vlahov en Florin waren de eerste die intensief onderzoek naar realia deden en de moderne betekenis van het woord realia introduceerden. Zij merkten op dat realia een zeer plaatselijke betekenis hebben, waardoor het moeilijk kan zijn om ze te vertalen. Dit geeft al een indicatie waarom randstad bijvoorbeeld zo’n lastig concept is. Een Nederlander snapt direct dat hiermee de drie (soms vier) grote steden en het gebied er om heen wordt bedoeld die in het westen van Nederland liggen; vrij letterlijk de steden en hun ‘randgebieden’. Een Belg die Nederlandse kranten leest, zal dit misschien ook snappen, maar verder? Er zal niet snel in een Amerikaanse krant over de Nederlandse randstad worden geschreven, in tegenstelling tot het woord polder (ook een realia) dat wel ingeburgerd is geraakt in het Engels en ook door Engelsen wordt gebruikt. Andere realia zijn bijvoorbeeld OV-chipkaart, VMBO, Afsluitdijk en Staten-Generaal. Wat zijn dan de technieken die een vertaler kan gebruiken om dergelijke woorden toch te vertalen? Bij dezen een lijst met een aantal van de belangrijkste opties:

De eerste optie is niet eens een vertaling. Dit heet handhaving. Het vreemde woord wordt letterlijk in de doeltaal overgenomen. Een vertaler zal dus in de Engelse vertaling van een Nederlandse tekst het woord randstad gewoon laten staan. De vertaler kan dan het woord nog proberen aan te passen aan de doeltaal door fonetische, morfologische of orthografische veranderingen te maken. Een tekst waarin veel vreemde woorden staan, wordt echter meestal als zeer storend ervaren, dus deze techniek wordt niet vaak gebruikt. Bij polder is de techniek weer duidelijk merkbaar. Dit woord is letterlijk overgenomen in het Engels, een mooi voorbeeld dus.

De tweede optie is een leenvertaling. Hierbij wordt het woord zo letterlijk mogelijk vertaald in de doeltaal. Als we randstad als voorbeeld blijven gebruiken, zou dat bijvoorbeeld ‘city edge’ kunnen worden of ‘city outskirts’. Er gaat een deel van de betekenis van het Nederlandse randstad verloren, maar het leest wel prettiger.

Vervolgens is benadering ook een oplossing. In dit geval wordt randstad vervangen met een ander begrip uit de doeltaal dat de betekenis van het originele woord benadert. Hier wordt meestal voor gekozen als de specifieke betekenis in de brontekst niet van belang is voor de lezer van de doeltekst. Stel dat de lezer een Brit is, dan zou randstad vertaald kunnen worden met Greater London.

Als vierde hebben we omschrijving of definiëring tot onze beschikking. Randstad wordt dan niet op zich vertaald, maar geparafraseerd in de doeltaal: the three greatest Dutch cities and their surrounding areas. Dit is een goede optie als de betekenis van het originele woord in de doeltekst wél belangrijk is, bijvoorbeeld in een informerende tekst over de geschiedenis van de Nederlandse randstad. Het nadeel hiervan is dat een woord in de brontekst vaak een lange aaneenschakeling van woorden in de doeltekst wordt. Vooral in romans en poëzie wordt dit als storend ervaren.

De laatste belangrijke optie die ik wil noemen voor het vertalen van realia is de kernvertaling. Deze optie lijkt enigszins op de vorige. Bij deze techniek wordt alleen de essentie van het begrip vertaald. Stel dat in een tekst het woord randstad wordt gebruikt om een bepaald, groter gebied aan te duiden, dat verder geen inhoudelijke betekenis heeft, dan volstaat ‘greater metropolitan area’ als vertaling.

Ik kan me nog goed herinneren dat mijn klasgenoten en ik teksten vol met realia kregen van onze docenten om te vertalen. Feest was dat! Uren zwoegen over een tekst van amper 100 woorden was wel een goede leerschool.